BANDORA FARİSÎ Dİ EDEBİYATA KURDÎ YA TESEVVİFÎ DE

(PP 76 – 90)

Profesorê alikar. Abdulcebbar KAVAK

Zaningeha Agri İbrahim Çeçen, Fakulteya Zanistên İslamî, Beşa Tesevvifê

akavak@agri.edu.tr

Agri/Turkiye

Published: 29/10/2020

DOI: http://doi.org/10.31972/jickpll19.06

Kurte

Terîqetên ku bi destpêkirina sazkirina tesevvufê di cihana İslamê de derketin, di nav Kurdan de jî belav bûn. Tekkeyan ku cihê perwerdehiya tesevvufê bûn, di heman demêde bûne navendên sereke yên çalakiyên zanistî û wêjeyî yên girêdayê tesevvufê. Van çalakiyên edebî hêdî hêdî vedigerin nav tevgerek bi navê “Edebiyata Tesevvifê yan Edebiyata Tekyeyê”. Zimanê bingehîn ê vê tevgerê Farisî bû. Civakên cüda ên misilman ku zimanê dayikê wan ne Farisî bû, van jî bi karanîna Farisî re demek dirêj berdewam bûn.

Kurd, ji hela erdnigariya xwe ve di nav çandên Ereb, Farisî û Tirkî de cîh digirin. Ji ber vê yeke, Kurd bi çandên van civakên misilman ên kul i dora wan  re têkilî danîn. Piştî ku bûne misilman, Kurd di mizgeftan û medreseyan de ji bo fêrbûna Quranê û ehkama olî bi Erebî li hev ketin. Ji hela Farisî ve mîna civakên din di edebiyatê de di bin bandora Farisî de man.

Ji sedsala şazdehan dema ku Edebiyata Kurdî ya Tesevvifî pêşkeftinek mezin nişan da, bandora zimanê Farisî kêm bû lê bi tevahî winda nebû. Bandora Farisî di nav Divan û helbestên gelek helbestvanan wekî Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Ehmedê Xanî, Mewlana Xalid Şehrezorî, Mewlewî, Mehwî, Şêx Reza Talabanî, Xelife Yusuf, Evdirehman Extepî de tê hest pê kirin.

Di vê xebatê de, dê helbestên Farisî yên ku ji aliye helbestvanên naskirî ve di varê Edebiyata Kurdî ya Tesevvifî de hatiye nivisandin û bandora Farisî li ser van helbestan, werin gotûbêj kirin.

Peyvên Sereke: Edebiyata Kurdî Ya Tesewifî, Farisî, Sûfiyên Kurd, Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, Mewlana Xalid Şehrezorî

Read Full Paper

Çavkanî

Abdulvahid, Gulsume Cemîl, Kurdistan fî ahdi’s-Sasaniyyîn, Matbaatu Wizareti’t-Terbiye, Hevlêr 2007.

Adak, Abdurrahman, Destpêka Edebiyata Kurdî, Weşanên Nubihar, Stenbol 2013.

Algar, Hamit, Nakşibendilik, Wergêr: Cüneyt Köksal vd., Weşanên İnsan, Stenbol 2013.

el-Berzencî, Terîfe Ahmed Osman, İshâmâtu’l-Ulemâi’l-Kurd fî binâi’l-hedâreti’l-İslamiyye, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, Lübnan 2010.

Bruinessen, Martin van, Ağa, Şeyh, Devlet, Wergêr: Banu Yalkut, Weşanên İletişim, Stenbol 2006.

Cizîrî, Mele Ehmed, Dîwan, Wergêr, Osman Tunç, Weşanên Nûbihar, Stenbol 2008.

el-Haydarî, İbrahim, ‘Unvânu’l-mecd fî beyâni ehvâli Bexdad ve’l-Besre ve Necd, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, Lübnan 2010.

el-Xelîl, Ehmed, Tarîxu’l-Kurd fi’l-hedâreti’l-İslamiyye, Dâru Hîro, Lübnan 2007.

Xeznedar, Maruf, Mêjûyê Edebê Kurdî, Çapxaneyê Aras, Hevlêr 2010.

Kavak, Abdulcebbar, “Abdüssamed Tûdar’ın Nûru’l-Envâr’ına Göre İran’da Şâziliyyenin İzleri”, Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi, 34(2014/2).

Muderris, Abdulkerim, Ulemâna fî Xidmeti’l-İlmi ve’d-Dîn, Dâru’l-Hurriyye Li’t-Tibâ’e, Bexda 1983.

Mustafa, Nazdar Celîl, Devru’l-Ulemai’l-Kurd fi’d-Dewletil-Osmaniyye, Matbaatu Haci Haşim, Erbîl 2013.

Rûhanî, Baba Merdox, Târîx-i Meşâhîr-i Kurd, Çapxane-i İntişârât-ı Surûş, Tehran 1382.

es-Selefî- ed-Duskî, Hamdi Abdülmecid, Tahsin İbrahim, Mu’cemu’ş-şu’arâi’l-Kurd, Dâru Sipîrêz, Duhok 2008.

Talebanî, Şêx Reza, Dîwanê Şêx Rezayê Talebanî, Şerh: Şakûr Mistefa, Çapxaneyê Aras, Hevlêr 2010.

Tenik, Ali, Tarihsel Süreçte Kürt Coğrafyasında Tasavvuf ve Tarikatlar, Nûbihar Yayınları, İstanbul 2015.